انواع عزت نفس در روانشناسی؛ چرا برخی ها فقط نقاب عزت نفس دارند؟ - آناسی

01

تفاوت بنیادین عزت نفس و اعتماد به نفس؛ جراح ماهر اما شنماینده

یکی از بزرگترین ابهامات در روانشناسی عمومی، خلط مبحث میان عزت نفس و اعتماد به نفس (Self-confidence) است. اعتماد به نفس به معنای باور به توانایی های خود در انجام یک کار معین است، در حالی که عزت نفس به معنای احساس ارزشمندی درونی، بدون قید و شرط است. برای درک بهتر، یک جراح مغز و اعصاب را تصور کنید که در اتاق عمل با تسلط کامل پیچیده ترین جراحی ها را انجام می دهد؛ او اعتماد به نفس بالایی در مهارت شغلی خود دارد. اما همین جراح ممکن است در تنهایی احساس کند که اگر این جایگاه شغلی را نداشته باشد، هیچ ارزشی ندارد. این فرد دچار کمبود عزت نفس است. در واقع، اعتماد به نفس میوه ای است که بر تنه درخت عزت نفس می روید، اما ممکن است درختی میوه های زیبایی داشته باشد در حالی که ریشه هایش در حال پوسیدن هستند.

02

عزت نفس کاذب؛ وقتی موفقیت ها فقط یک پوشش هستند

عزت نفس کاذب (Pseudo Self-esteem) نوعی مکانیسم دفاعی است که فرد برای فرار از احساس حقارت درونی به کار می برد. در این حالت، شخص تمام ارزش خود را به عوامل بیرونی مثل مدرک تحصیلی، ثروت، زیبایی یا تایید دیگران گره می زند. روانشناسان معتقدند این افراد در واقع دارای یک خودِ دروغین (False Self) هستند که برای جامعه نمایش داده می گردد. آن ها به شدت در کوششند تا با دستاوردهای بیشتر، حفره خالی درونی خود را پر نمایند. تفاوت اصلی عزت نفس اصیل با نوع کاذب آن در ثبات است؛ کسی که عزت نفس اصیل دارد، با یک شکست مالی یا شغلی فرو نمی ریزد، اما فردی با عزت نفس کاذب، با کوچکترین انتقاد یا شکست، هویت خود را از دست رفته می بیند.

03

عزت نفس مشروط؛ اسارت در تایید دیگران

عزت نفس مشروط (Conditional Self-esteem) به این معناست که من فقط وقتی خودم را دوست دارم که طبق استانداردهای خاصی عمل کنم. این استانداردها اغلب به وسیله والدین یا جامعه دیکته شده اند. در این حالت، احساس ارزشمندی مانند یک موج سینوسی با هر تشویق بالا می رود و با هر بی محلی یا انتقاد، به زیر خط صفر سقوط می نماید. این افراد معمولاً دچار کمال گرایی افراطی (Perfectionism) می شوند چون باور دارند که معمولی بودن مساوی با بی ارزش بودن است. ریشه بسیاری از اضطراب های اجتماعی و افسردگی های مدرن در همین شرطی بودنِ حس ارزشمندی نهفته است که فرد را به یک برده برای کسب رضایت اطرافیان تبدیل می نماید.

04

نقش مخرب مقایسه در خانواده های ایرانی

در فرهنگ تربیتی ایران، یکی از رایج ترین الگوها، مقایسه بچه ها با همسالان یا اقوام است. جملاتی نظیر پسر فلانی را ببین چقدر درس خوان است بذر یکی از خطرناک ترین طرحواره ها (Schemas) را در فکر کودک می کارد. این رفتار باعث می گردد کودک بیاموزد که ارزش او نه به خاطر خودش، بلکه به خاطر رجحان نسبت به دیگران است. این موضوع در بزرگسالی به رقابت های ناسالم، حسادت های پنهان و ناتوانی در لذت بردن از موفقیت های شخصی منجر می گردد. طرحواره بی ارزشی و نقص (Defectiveness Schema) که در اثر این مقایسه ها شکل می گیرد، باعث می گردد فرد همواره احساس کند چیزی کم دارد و هرگز به اندازه کافی خوب نیست.

05

عزت نفس در روابط عاطفی؛ چرا در رابطه های سمی می مانیم؟

ارتباط مستقیمی بین سطح عزت نفس و پایداری در روابط سمی (Toxic Relationships) وجود دارد. فردی که عزت نفس پایینی دارد، در اعماق وجودش باور دارد که لایق عشق واقعی و احترام نیست. بنابراین، رفتارهای تحقیرآمیز یا بی توجهی پارتنر خود را به عنوان یک واقعیت می پذیرد. این افراد اغلب دچار وابستگی عاطفی (Codependency) می شوند و ترس از تنهایی آن ها را وادار می نماید تا به هر قیمتی در رابطه بمانند. آن ها فکر می نمایند اگر این رابطه تمام گردد، دیگر کسی پیدا نخواهد شد که آن ها را دوست داشته باشد. در مقابل، عزت نفس بالا به فرد اجازه می دهد مرزهای سالمی (Healthy Boundaries) مشخص کند و به محض مشاهده رفتارهای آسیب زا، رابطه را ترک کند.

06

ریشه های بیولوژیک؛ آیا عزت نفس در مغز ردی دارد؟

تحقیقات نوین در علوم اعصاب نشان می دهند که سطح عزت نفس با اندازه انتقال دهنده های عصبی خاصی در مغز در ارتباط است. به طور معین، سروتونین (Serotonin) نقش مهمی در احساس آرامش و ارزشمندی ایفا می نماید. افرادی که به طور مداوم عزت نفس پایینی را تجربه می نمایند، اغلب سطح کورتیزول (Cortisol) یا همان هورمون استرس بالاتری دارند. این یعنی کمبود عزت نفس فقط یک مسئله روانی نیست، بلکه می تواند سیستم ایمنی بدن را ضعیف نموده و باعث بروز بیماری های روان تنی (Psychosomatic) گردد. تغییر در نحوه تفکر و بازسازی عزت نفس می تواند به مرور زمان ساختار اتصالات مغزی را در ناحیه قشر پیش پیشانی تغییر دهد.

07

پارادوکس خودشیفتگی و عزت نفس

بسیاری تصور می نمایند افراد خودشیفته (Narcissist) عزت نفس بسیار بالایی دارند، اما واقعیت کاملاً برعکس است. خودشیفتگی در واقع یک نقاب بسیار ضخیم برای پوشاندن عزت نفسِ به شدت آسیب دیده و شنماینده است. فرد خودشیفته برای اینکه احساس نکند بی ارزش است، احتیاج دارد مدام از دیگران تایید و تحسین بگیرد و خود را برتر نشان دهد. اگر عزت نفس فردی واقعاً بالا و اصیل باشد، احتیاجی به تحقیر دیگران برای بالا بردن خود ندارد. او با نقاط ضعف خود در صلح است و احتیاجی به نمایش قدرت مداوم ندارد.

08

تأثیر رسانه و شبکه های اجتماعی بر خودانگاره

در عصر حاضر، شبکه های اجتماعی به شدت بر عزت نفس بصری و اجتماعی افراد تأثیر گذاشته اند. مقایسه مستمر زندگی واقعی و پر از چالش خود با لحظات گلچین شده و فیلترشده دیگران در اینستاگرام، منجر به پدیده ای به نام دیسمورفیا (Dysmorphia) یا نقص انگاری بدن شده است. وقتی استانداردهای زیبایی و موفقیت به طور غیرواقعی بالا می رود، عزت نفس عمومی جامعه افت می نماید. افراد احساس می نمایند در ماراتنی شرکت نموده اند که هرگز به خط خاتمه آن نمی رسند. این موضوع به خصوص در نوجوانان که هویت آن ها در حال شکل گیری است، خطرات جدی تری به همراه دارد.

09

تاریخچه مفهوم عزت نفس؛ از اخلاق تا روانپزشکی

مفهوم عزت نفس در ابتدا بیشتر یک واژه اخلاقی و مذهبی بود. در متون قدیمی، بر حفظ کرامت انسانی تأکید می شد. اما در قرن نوزدهم، ویلیام جیمز (William James) به عنوان پدر روانشناسی آمریکا، اولین تعریف علمی را ارائه داد. او عزت نفس را حاصل تقسیم موفقیت ها بر انتظارات دانست. بعدها ناتانیل براندن (Nathaniel Branden) با انتشار کتاب های مرجع، عزت نفس را به عنوان یک احتیاج حیاتی برای بقای روان عنوان نمود. امروزه در روانپزشکی نوین، کمبود عزت نفس به عنوان یکی از نشانه های اصلی در تشخیص اختلالات خلقی و شخصیتی در نظر گرفته می گردد.

10

سوءبرداشت های علمی گذشته؛ آیا عزت نفس بیش از حد مضر است؟

در دهه های 70 و 80 میلادی، جنبشی به نام جنبش عزت نفس شکل گرفت که معتقد بود باید به بچه ها فقط حس مثبت داد، حتی بدون اینکه دستاوردی داشته باشند. بعدها معین شد که این رویکرد اشتباه بوده و منجر به ایجاد نسلی با استحقاق (Entitlement) بالا و تاب آوری پایین شده است. روانشناسی امروز تأکید دارد که عزت نفس واقعی باید بر پایه واقعیت و کوشش بنا گردد. عزت نفس بادکنکی که ریشه در توانمندی های واقعی نداشته باشد، با اولین سوزنِ واقعیت می ترکد. بنابراین، تشویق های توخالی نه تنها مفید نیستند، بلکه مانع رشد شخصیت سالم می شوند.

11

بازتاب عزت نفس در سینما و ادبیات

بسیاری از شاهکارهای سینمایی به واکاوی مفهوم عزت نفس پرداخته اند. برای مثال، شخصیت آرتور فلک در فیلم جوکر (Joker)، نمونه ای افراطی از فروپاشی عزت نفس در اثر طرد اجتماعی و خانوادگی است. در ادبیات فارسی نیز، تقابل بین غرور و تواضع بارها آنالیز شده است؛ هرچند که باید مرز دقیقی بین تواضع (Humility) و کمبود عزت نفس قائل شد. در بسیاری از داستان ها، قهرمان کسی است که از نقاب های اجتماعی عبور نموده و به پذیرش خودِ واقعی اش می رسد. این سفر قهرمانی در واقع نمادی از بازیابی عزت نفس از دست رفته است.

12

شفقت با خود؛ جایگزین مدرن برای عزت نفس سخت گیرانه

روینمودهای تازه روانشناسی مثل درمان مبتنی بر شفقت (Compassion Focused Therapy)، به جای تمرکز صِرف بر عزت نفس، بر شفقت با خود (Self-compassion) تأکید دارند. چرا که عزت نفس اغلب بر پایه ارزیابی و قضاوت است آیا من خوب هستم یا نه؟، اما شفقت با خود یعنی در زمان رنج و شکست، با خودمان مثل یک دوست صمیمی رفتار کنیم. این رویکرد به ویژه برای کسانی که دارای منتقد درونی (Inner Critic) بسیار سخت گیری هستند، راهگشاتر است. پذیرش نقص های انسانی به عنوان بخشی از تجربه مشترک بشری، فشار ناشی از حفظ نقابِ عزت نفس را کاهش می دهد.

13

چگونه عزت نفس خود را بازسازی کنیم؟

بازسازی عزت نفس یک پروژه کوتاه مدت نیست، بلکه یک مسیر یادگیری مداوم است. اولین قدم، آگاهی از الگوهای فکری مخرب و شناسایی صداهای والدین در فکر است که مدام ما را سرزنش می نمایند. یادگیری مهارت های تازه، ورزش منظم، مشخص اهداف کوچک و قابل دسترس و از همه مهم تر، مراجعه به روان درمانگر برای حل گره های دوران کودکی، از جمله گام های عملی هستند. ما باید بیاموزیم که ارزش ما به عنوان یک انسان، ذاتی است و هیچ دستاورد بیرونی نمی تواند آن را اضافه کند و هیچ شکستی نمی تواند آن را از بین ببرد. رها کردن نقاب ها و آشتی با خودِ واقعی، تنها راه رسیدن به آرامش پایدار است.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .

با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.

باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران

مطالب مرتبط

عزت نفس به زبان آدمیزاد؛ مثال های واقعی که تفاوت آدم های با عزت نفس و بی عزت نفس را نشان می دهد

اعتماد به نفس و عزت نفس چه هستند؟

فرق عزت نفس و اعتمادبه نفس چیست؟ نگاهی عمیق به دو مفهوم کلیدی در رشد فردی

عزت الله انتظامی درگذشت - بـچه سنگلج…توی یونسکو… متن سخنرانی عزت الله انتظامی در مقر یونسکو

چرا برخی عاشق سفر جاده ای هستند و برخی فقط با هواپیما سفر می نمایند؟

دلیل های تنگی نفس - انواع تنگی نفس